PKN
Protestantse Gemeente Reiderland
 
Het collatierecht Het collatierecht


In de Stad was het gezag toebedeeld aan de bisschop van Utrecht en aan de andere kant was er de Duitse keizer, daartussen ontstond in de loop der tijd een soort ‘vrijland’.
Voordeel was dat er geen hoge schattingen betaald moesten worden om het hof of een kostbare oorlog te financieren, er waren ongeschreven wetten zodat er geen volslagen anarchie is ontstaan.
De bevolking zelf verrichtte de rechtspraak en onderhield de dijken= veiligheid voor bewoners.
Voor de rechtspraak was op plaatselijk gebied de rechtstoel ingesteld.
Binnen de rechtstoel hadden alle eigenaren van een bepaalde hoeveelheid land een aandeel in de rechtspraak. Ieder jaar sprak een van hen recht, de toerbeurt om recht te spreken ging van heerd tot heerd met de draaiing van de zon mee. Wij zouden zeggen met de wijzers van de klok mee.
Als er 16 boerderijen in een rechtstoel waren had je, als eigenaar van zo’n edele heerd’,  dus eens in de 16 jaar de beurt om een jaar lang recht te spreken bij geschillen.
Door vererving of verkoop gingen deze heerden over in de handen van steeds invloedrijker wordende mannen, die zich jonker gingen noemen, zo ontstond de landadel.
Ik noemde al even plicht om de dijken te onderhouden. Het recht om op volksvergaderingen te spreken,het zijlrecht en het collatierecht horen ook in dit rijtje. Iedere edele heerd had dat recht,  als er een kerk gesticht was.
Het collatierecht bevatte ondermeer  de benoeming van  een voorganger  en schoolmeester.
Het uniek collatierecht kwam toe aan een borg- of slotheer die voor eigen rekening een klooster of kerk gesticht had.
Naast het benoemen van een voorganger, was ook de plicht om het kerkgebouw te onderhouden aan het collatierecht verbonden.
En daar zit ’m nu de kneep.
Het recht geeft aanzien, de plicht wordt een last.
In de loop der tijd werden heerden verkocht met de heer(d)lijke rechten, weer doorverkocht maar de rechten bleven bij de verkoper, zo ontstaat dan een situatie waarin de rechten alleen (zonder land en opstal ) kunnen worden geërfd of verkocht.
De opvolgende eigenaren van de heerden waren in het ongewisse of zij al of niet bevoegd waren tot uitoefening van de rechten hetgeen tot allerlei verwikkelingen aanleiding gaf.
Van het middeleeuwse concept bleef bar weinig over.
Verwikkelingen te over, zoals in het verhaal over ds. Eijssonius.

Bij de scheiding van kerk en staat is in 1797 een schrijven uitgegaan waarin het collatierecht afgeschaft werd, in theorie was het afgeschaft maar in de praktijk bleef het gewoon bestaan.
In 1863 werden nog collaties verhandeld.  Voor  f 400.00 kocht een particulier collaties en benoemde een predikant waar hij later ruzie mee kreeg. Deze dominee werd ontslagen wegens dronkenschap en onbetamelijk gedrag.  Het jaar daarop oefende hij zijn recht als collator weer uit en benoemde de theologie studerende zoon van een bevriende onderwijzer als voorganger.
Na zijn dood zagen de kinderen het bezit van collaties als minder gewenst, maar het was wel geld waard en zij verkochten de collaties weer. Het duurde tot 1922 dat door een grondwetswijziging het collatierecht niet meer bestond.
Een uitzondering:  prinses Wilhelmina bezat  tot haar dood  in 1962 als laatste particulier het recht van collatie te Apeldoorn. Zij zocht de dominees uit!
 

terug
 
 
Komende dienst


25 – 02  09.30 uur   Bad Nieuweschans
: ds. Jöhlinger
Organist: dhr. Cannegieter
Collectes:
1. diaconie: Armoedebestrijding SchuldHulpMaatje
2. Kerk
3. Algemeen kerkenwerk

19.00 uur  Meeden: vesper 40-dagentijd  Dorpskerk Kerkstraat 12
pastor Huizing-Piersma.

welkom!
 
BUREN IN DE STREEKGEMEENTE

Klik HIER voor de websites van onze buurgemeenten.
 
Leesrooster
NBG  Bijbelteksten 
 
 
Contact
Voor opmerkingen, vragen
mail  
 
 
Protestantsekerk.net is een samenwerking tussen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en Human Content Mediaproducties B.V.